Geweldloosheid in het werk van Lofhink

Als inleiding op het boek Bijbel tegendraads [1]met verschillende korte artikels, mocht ik op de Boekenbeurs  mijn bijdrage als volgt voorstellen.

Het mechanisme dat naar een zondebok is genoemd en verwijst naar een oud ritueel, beschreven in het Boek Leviticus 16,21, verkiest twee metaforen in dezelfde Bijbel: een lam dat geslacht is en de steen die de bouwlieden hebben afgestoten en toch de hoeksteen geworden is (Psalm 118).

René Girard beschrijft wat er met een uitbarsting van geweld gebeurt in de gemeenschap. De twee partijen in conflict richten hun geweld plots op één iemand en stoten die mens of dier uit en doden het meestal door steniging, ophanging, werpen van een steile rots zoals in Rome. Dit nogal willekeurig mechanisme is een onbewust systeem, dat de gemeenschap moet zuiveren van het geweld. Het Griekse woord voor zondebok is pharmakos: genezend geweld op voorwaarde dat het met de gepaste dosis wordt toegepast.[2]

Het lijden en dood van Jezus wordt, in het verlengde van de Lijdende Dienaar bij Jesaja 53, volgens dit mechanisme beschreven. Reeds van bij het begin duidt Johannes de Doper hem aan: ‘Zie het Lam Gods.’ En in het Boek Openbaring staat het geslachte lam in het middelpunt, zoals op het schilderij van de gebroeders van Eyck. Speelser kan je terugdenken aan het ijslammetje met de grenadine als nagerecht op je eerste communie.

Als alternatief voor dit leugenachtig mechanisme van de zondebok brengt Jezus, in het verlengde van de eerste schriften, de geweldloosheid. ‘Als men u op de linkerwang slaat, biedt dan ook de rechterwang aan.’

In zijn laatste boek schrijft Gerhard Lohfink: ‘Wie de ruimte van de bewuste geweldloosheid en het aanvaarde lijden betreedt, is het absolute tegendeel van alle dwang, alle godsdienstoorlogen, alle moorden in naam van God.’ Naar het beeld van Jesaja, 2,1-5 met het visioen van de pelgrimstocht van alle volkeren naar Jerusalem, ziet hij de niet ophoudende vluchtelingenstromen, die Europa overspoelen, en steeds meer aanzwellen, als de actualisatie van de aantrekking van een gemeenschap, waar gerechtigheid, rechtszekerheid, solidariteit en vrede is. Maar steeds aangevochten.

Het is een weelde de verschillende conferenties van Lohfink te lezen of langs Google te beluisteren in de overtuiging dat hij het gedachtegoed van Girard beheerst en zonder hem te noemen voortdurend toepast. Neem nu zijn thema: Haben die ersten Christen Jesus verstanden?[3] Hij behoudt drie items: eerst het Gewaltverzicht bei Jesus und in der frühen Kirche, dan de Nächtsteliebe en tenslotte die Naherwartung. Dus de geweldloze weerbaarheid, dan de naastenliefde en tenslotte de eschatologische verwachting. De volgorde is typisch en origineel. Eerst worden de sterkste passages bij Jezus aangeduid: De bergrede, de zendingsrede bij Matteüs. Lohfink benadrukt de geweldloze weerbaarheid om de houding van geweldloosheid niet te passief te laten overkomen. Bij de eerste christenen beklaagt hij zich om de schaarste van de bronnen.

Bij Paulus in de brief de Korintiërs vindt hij de volgende aanbeveling, die nog altijd hout snijdt in onze tijd:

Hoe durft u onderlinge rechtsgeschillen
Voor ongelovigen te brengen
In plaats van voor gelovigen?
Weet u dan niet dat Gods heiligen
Over de wereld zullen oordelen?
En als u over de wereld zult oordelen,
Zou u dan niet in staat zijn
Om te oordelen over de meest onbeduidende rechtsgeschillen?
Weet u niet dat wij over engelen zullen oordelen?
Dan kunnen we toch zeker ook over alledaagse zaken?
Wilt u werkelijk uw alledaagse geschillen aanhangig maken bij mensen
Die bij de gemeente geen aanzien genieten? (1 Kor 6,1-9)

Dan de toepassingen op de heidenvolken van het visioen van Jesaja over de ploegscharen (Jesaja 2,1-5).

Een knelpunt vormt de legerdienst in het Romeinse leger. Mag een christen zich inlijven in het leger? Origines beantwoordt negatief met als argument dat wij een volk van priesters zijn en van priesters geen wapengeweld gevraagd wordt.

Ook de keuze van zijn onderwerpen: Mord in Namen Gottes, Erbsünde – das einsichtigste Dogma der Kirche.

En dan de nadruk op de gemeenschap van 120 leden. Hoe de gemeenschap verzamelen? Hoe lost de kerk haar conflicten op? Wie missioniert die Kirche?

Tenslotte de rol van het Eerste Testament in Die Entgötterung der Welt, waarvan psalm 82 een prachtige illustratie is:

In de vergaderzaal der goden
Opgestaan
Oog in oog met de oppperwezens
Staat Hij, die ene,
En spreekt
Hoor zijn aanklacht:
‘Hoe lang nog het recht geloochend,
Ploert en Schender begunstigd?
Doe recht de minste, het weeskind,
De arme, beroofde, vernederde,
Red hen die geen verweer hebben,
Doe hen ontkomen
Aan de hand van de schenders.’

Ook de genezing van de bezetenen bij Jezus is nu voor mij duidelijker geworden. Welke invloeden laten we toe, door welke propaganda of reclame worden wij in bezit genomen? En hoe ons daarvan bevrijden of bevrijd worden?

(13 november 2016)                                                                                   


[1] Bastiaens, Frederique Vanneuville (red.), Bijbel tegendraads. Halewijn, 2016.

[2] René Girard, Je vois Satan tomber comme l’éclair. Grasset, 1999, p. 237.

[3] Gerhard Lohfink, Im Ringen um die Vernunft. Herder, 2016 p. 165.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.